Hiện tượng ngủ không dậy được là gì? Liệt giấc ngủ, bóng đè

Hiện tượng ngủ không dậy được là gì?

Hiện tượng ngủ không dậy được là lúc bạn biết mình đang nằm, nghe thấy phòng, có khi thấy cả người bên cạnh, mà mắt không mở nổi, tay chân không nhấc, miệng không kêu. Nhiều người tả là “não đã dậy, người còn ngủ”. Y học gặp cảnh này ở ranh giới giữa ngủ và thức, và gọi là liệt trong giấc ngủ. Dân gian Việt gọi phần đáng sợ nhất của nó là bóng đè: đè ngực, thấy bóng, nghe tiếng mà không vùng được.

Đây không phải một điềm báo ngày mới, cũng không phải bằng chứng có ma trong phòng. Cơ thể vốn mềm cơ khi đang mơ, để bạn không chạy theo cảnh mơ. Đôi khi ý thức bật dậy trước, phần mềm cơ chưa kịp trả lại. Bạn bị kẹt giữa hai trạng thái một lúc, thường vài giây đến vài phút, rồi cử động được như thường. Một cơn đơn lẻ sau đêm thiếu ngủ là chuyện nhiều người gặp. Cơn dày, hoặc cơn đi kèm những dấu hiệu khác khi đã tỉnh hẳn, mới là lúc cần bác sĩ.

Liệt trong giấc ngủ có nguy hiểm không?

Liệt trong giấc ngủ có nguy hiểm không? Với người khoẻ, một cơn ngắn rồi vận động trở lại hoàn toàn thì không nguy hiểm tính mạng. Sợ mới là phần làm cơn có vẻ dài. Não đang tỉnh, nhận ra mình không điều khiển được thân, nên dựng thêm hình ảnh đe doạ. Hết cơn, mạch còn nhanh, người vã mồ hôi, nhưng tay chân lại cử động đủ. Đó là kiểu thường gặp.

Đáng đưa đi cấp cứu là khi sau lúc đã “hết đè”, bạn vẫn nói đớ, miệng méo, yếu hẳn một bên người, đau ngực không dứt, thở vẫn không ra hơi, hoặc lú lẫn. Những dấu hiệu ấy không còn là chuyện giấc mơ. Đừng chờ một bài giải mộng. Gọi người bên cạnh, gọi cấp cứu. Nếu mọi thứ trở lại ngay và bạn chỉ còn sợ, hãy ngồi dậy, bật đèn, uống nước, rồi đọc tiếp để biết lần sau làm gì và khi nào nên khám.

Dấu hiệu liệt trong giấc ngủ

Dấu hiệu liệt trong giấc ngủ khá giống nhau giữa nhiều người. Bạn đang thức giấc, hoặc vừa chợp, thì nhận ra không trở mình được. Hàm nặng, lưỡi không đẩy ra tiếng. Có người chỉ mở được một khe mắt. Ngực như có vật đè, thở nông, dù đường thở không bị bịt ngoài đời. Một số người nghe bước chân, thấy bóng ở chân giường, hoặc cảm giác có mặt người sát mặt. Những hình ấy là ảo giác lúc nửa tỉnh nửa ngủ, não điền vào chỗ trống vì đang sợ, không phải khách từ đâu đến.

Cơn kết thúc đột ngột: một ngón tay động được, rồi cả người vùng. Sau đó bạn nhớ rất rõ, khác với ác mộng là có người tỉnh mà cảnh đã nhạt. Nếu bạn không nhớ gì, người nhà thấy bạn la hoặc đạp, đó có thể là kiểu khác của giấc ngủ, không phải liệt. Kể đúng cho bác sĩ: còn nhớ không, cử động được chưa, cơn xảy ra lúc vào ngủ hay lúc sắp dậy.

Nguyên nhân liệt trong giấc ngủ

Nguyên nhân liệt trong giấc ngủ nằm ở nhịp ngủ, không nằm ở hướng nhà. Khi mơ, thân não gửi lệnh làm mềm các cơ lớn, trừ cơ mắt và cơ hô hấp. Lệnh ấy lẽ ra tắt trước khi bạn tỉnh. Nếu nó tắt muộn, bạn tỉnh trong một thân còn bị “khoá”. Thiếu ngủ, ngủ không đều, trực đêm, đổi múi giờ, ngủ ngửa, và căng thẳng làm cửa sổ ấy dễ mở. Rượu và một số thuốc an thần cũng làm giấc ngủ bị cắt, nên não tỉnh giữa chừng nhiều hơn.

Ở một số người, liệt ngủ là một mảnh của chứng ngủ rũ: buồn ngủ không cưỡng được ban ngày, và đôi khi khuỵu chân khi cười hoặc khi giận. Bài viết không chẩn đoán điều đó. Chỉ bác sĩ, thường là bác sĩ giấc ngủ, mới xếp được bạn thuộc nhóm cơn đơn lẻ hay cần đo giấc. Ngáy to, nghẹt thở, tỉnh vì hụt hơi cũng là lý do khám, vì thiếu ô xy về đêm làm giấc vỡ và dễ kẹt ở ranh giới tỉnh.

Cơn ngắn và cơn làm bạn sợ bệnh nặng

Nhiều người sau cơn đầu tiên tìm ngay “đột quỵ” hoặc “bị tà”. Sự khác dễ nhớ là thời gian. Liệt ngủ trả lại sức trong vài phút, hai bên người cùng khoẻ, nói lại tròn. Đột quỵ không tự xếp hàng chờ bạn uống nước rồi hết. Nếu bạn phân vân, nhất là lần đầu, có bệnh tim, hoặc trên 50 tuổi, hãy để cơ sở y tế xem, đừng tự trấn an bằng một trang mạng. Một lần khám để loại trừ vẫn rẻ hơn một đêm mất ngủ vì lo.

Trái lại, nếu bạn đã được bác sĩ nói đây là liệt ngủ đơn độc, thì mỗi cơn sau không phải một căn bệnh mới. Việc có ích là giảm các thứ làm cơn dễ đến: nợ ngủ, rượu tối, ngủ ngửa, và thói quen sợ giường đến mức càng trằn trọc càng dễ kẹt.

Bóng đè, ngủ trưa và những hoàn cảnh hay gặp

Hiện tượng bóng đè khi ngủ trưa

Hiện tượng bóng đè khi ngủ trưa rất hay được kể, vì giấc trưa thường ngắn, rơi đúng lúc não dễ mơ mà chưa vào giấc sâu bền. Nằm xuống lúc một giờ, phòng nóng, bụng no, điện thoại còn sáng: bạn chợp được một lát rồi tỉnh trong tư thế không vùng được. Dân gian gọi riêng bóng đè buổi trưa, có nơi còn kiêng ngủ đúng giờ ngọ. Cách đọc ấy xuất phát từ nỗi sợ thật, không phải từ một quy luật của đồng hồ. Giờ ngọ không sản xuất ma. Nó chỉ là giờ nhiều người Việt nằm nghỉ, nên nhiều cơn được ghi nhận vào đó.

Ngủ trưa 15 đến 20 phút, nằm nghiêng, kéo rèm, thường đỡ hơn một giấc trưa dài hai tiếng ở tư thế ngửa. Nếu bạn bị đúng kiểu này gần như mọi buổi trưa, hãy đọc thêm bị bóng đè khi ngủ trưa. Bài kia đi sát buổi trưa. Bài này giữ câu chuyện lớn hơn: mọi lúc bạn không tài nào dậy, kể cả đêm.

Ngủ ngửa, thiếu ngủ và rượu

Ngủ ngửa làm lưỡi và hàm dễ tụt ra sau, thở kém trơn, và nhiều nghiên cứu ghi nhận liệt ngủ hay gặp hơn ở tư thế này. Nằm nghiêng không phải bùa. Nó chỉ đổi cơ học của đường thở và của tư thế bạn tỉnh dậy. Thiếu ngủ vài đêm liền còn mạnh hơn tư thế: não đói giấc sẽ nhảy vào mơ rất nhanh, rồi tỉnh giữa lúc cơ còn mềm. Người trực, người có con nhỏ, người ôn thi hay kể “cứ đặt lưng là bị đè”.

Rượu giúp lịm, nhưng làm giấc về sáng vỡ vụn. Bạn tỉnh nhiều lần, mỗi lần có thể dính một cơn không cử động được. Cà phê quá muộn và thuốc lá cũng kéo giờ ngủ lệch. Không có loại nước nào “phá bóng đè”. Nếu bạn đang uống thuốc theo đơn và cơn xuất hiện đúng lúc đổi thuốc, hãy hỏi lại người kê đơn trước khi tự ngừng. Tự ngừng thuốc vì một cơn sợ là việc có thể hại hơn chính cơn ấy.

Ác mộng rồi không vùng được

Có đêm ác mộng chạy trước, bạn bị rượt, bị ngã, rồi cảnh đứng hình và bạn biết mình đang nằm mà không thoát. Hai việc chồng lên nhau: nội dung mơ vẫn còn, và thân đã bị khoá của giai đoạn mơ. Dân gian gom thành một chuyện ma. Tách ra sẽ đỡ sợ hơn. Phần câu chuyện là cảm xúc ban ngày. Phần không dậy được là cơ chưa nhận lại lệnh.

Nếu ác mộng dày đến mức bạn sợ giờ đi ngủ, hãy xem mơ thấy ác mộng như chuyện giấc ngủ, không như điềm. Liệt ngủ không cần một cặp số. Đừng gán số cho nó. Sợ đã đủ nặng, không cần thêm một việc phải “làm cho qua”.

Trẻ em, người mang thai và người lớn tuổi

Trẻ lớn vẫn kể được “con thức mà không kêu mẹ”. Tuổi thiếu niên, lúc giờ ngủ lệch và thiếu ngủ nhiều, là lúc cơn hay đến. Với trẻ nhỏ hơn, cần phân biệt: nếu con ngồi bật dậy, la, mắt mở, sáng không nhớ gì, đó không phải liệt ngủ. Đừng lắc mạnh. Nếu con kể rõ là biết mà không động đậy, hãy nghe, bật đèn nhỏ, và nói với bác sĩ nhi khi cơn dày hoặc con sợ đến mức không dám ngủ.

Người mang thai ngủ nông, hay trở mình, dễ tỉnh giữa chừng nên cũng dễ gặp cảm giác bị đè. Cơn không phải điềm cho em bé. Hãy nói với người theo dõi thai nếu bạn ngủ ngáy mạnh, nghẹt thở, hoặc buồn ngủ gục khi đang ngồi. Người lớn tuổi dễ lẫn liệt ngủ với choáng lúc nửa đêm. Nếu đứng dậy bị tối mặt, ngã, hoặc yếu người kéo dài sau khi đã tỉnh, cần khám, không quy hết cho bóng.

Làm gì khi bị liệt trong giấc ngủ

Làm gì khi bị liệt trong giấc ngủ? Không có động tác nào xoá sạch cơn ngay, nhưng có vài việc giúp nhiều người rút ngắn và bớt hoảng. Mục tiêu là gửi cho não một tín hiệu nhỏ rằng thân đã có thể nhận lệnh, đồng thời không đổ thêm sợ vào một cơ thể đang bị khoá.

Thực hiện các cử động nhẹ

Thực hiện các cử động nhẹ là cách được nhắc nhiều nhất, và nó hợp với cách cơn kết thúc. Đừng cố bật dậy cả người ngay từ giây đầu. Hãy thử một ngón tay, một ngón chân, rồi lưỡi, rồi mí mắt. Cơ nhỏ đôi khi “mở khoá” trước cơ lớn. Khi một ngón đã gõ được xuống chiếu, cơn thường vỡ. Người nằm cạnh nếu thấy bạn ú ớ, có thể gọi tên và chạm nhẹ vào bàn tay, không lay mạnh, không hét. Lay mạnh làm tim đập nhanh hơn và lần sau bạn càng sợ giường.

Tập trước khi có cơn cũng được: ban ngày, lúc nằm nghỉ, hãy thử chỉ động ngón giữa trong khi các ngón khác im. Não nhớ đường ấy. Đêm bị kẹt, bạn đỡ phải nghĩ xem nên động chỗ nào.

Tập trung vào việc thở đều

Tập trung vào việc thở đều giúp vì hơi thở là thứ còn chạy khi các cơ khác đang mềm. Đếm thở ra dài hơn thở vào, chẳng hạn đếm đến bốn khi hít và đến sáu khi thở. Không cần đúng số. Cần nhịp chậm, đều, để ngực đỡ cảm giác bị bịt. Nhiều người thấy “đè” giảm khi họ thôi chống lại nhịp thở và chỉ theo nó. Đây không phải thở để gọi vía. Đây là cách giữ ô xy và giữ đầu óc khỏi phóng lên hình một kẻ ngồi trên ngực.

Nếu sau khi đã cử động được mà bạn vẫn thở rít, đau ngực, hoặc môi tím, thì không còn là bài tập thở. Hãy tìm cấp cứu. Bài tập chỉ dành cho cơn trả người lại cho bạn.

Tạo những âm thanh nhỏ

Tạo những âm thanh nhỏ là lối thoát thứ ba, vì cơ thanh quản đôi khi đáp ứng trước tay chân. Đừng cố hét. Hãy rên một tiếng rất nhỏ, tặc lưỡi, hoặc đẩy hơi qua mũi thành một tiếng “ư”. Người ngủ cùng dễ nghe thấy tiếng ấy hơn là thấy bạn đang bất động. Khi âm thoát ra, sợ giảm, và cơ lớn thường theo sau. Có người tập nhíu mũi hoặc cắn nhẹ răng. Chọn một việc nhỏ mà bạn còn tưởng tượng được, rồi lặp lại trong đầu như một lệnh ngắn.

Nếu bạn ngủ một mình, một tiếng nhỏ không gọi được ai, nhưng nó vẫn là tín hiệu cho chính não của bạn. Phòng có đèn ngủ bật sẵn, điện thoại trong tầm với sau khi đã ngồi dậy, là chuẩn bị cho lúc cơn đã qua, không phải vật trừ tà.

Giữ tâm trạng bình thản

Giữ tâm trạng bình thản là việc khó nhất và cũng là việc làm cơn đỡ dữ. Sợ báo cho thân là có nguy, thân đáp lại bằng tim nhanh và bằng những hình bóng rõ hơn. Bạn có thể tự nhủ một câu đã thuộc từ lúc còn thức: “Mình đang liệt ngủ, nó hết trong ít phút, phòng vẫn là phòng.” Gọi tên đồ vật trong đầu: màu chăn, vị trí cửa, tên người trong nhà. Não cần mốc thật để thôi vẽ kẻ lạ.

Dân gian khuyên niệm một câu mình quen, hoặc nhớ mặt người thân. Nếu điều đó giúp bạn bớt hoảng thì dùng, như một mỏ neo, không như một lệnh bắt ma phải đi. Hét trong đầu, chửi, hoặc cố “đánh nhau” với bóng thường làm cảnh thêm đông. Bình thản ở đây không phải coi thường. Nó là từ chối nuôi thêm hình ảnh trong đúng những giây não đang rất dễ bị gợi.

Góc nhìn tâm lý học: vì sao ta không dậy được?

Não không tắt một lần như công tắc. Các phần ngủ và thức đổi ca. Phần dựng hình của giấc mơ có thể còn chạy khi phần nhận biết đã mở. Lúc ấy bạn vừa thấy phòng thật, vừa thấy một lớp hình do sợ tạo ra. Áp lực trên ngực một phần là cách não dịch cảm giác thở nông và tim nhanh thành “có vật đè”. Người lớn lên với chuyện ma đè sẽ thấy đúng kiểu bóng mà làng mình vẫn kể. Người khác thấy người lạ, thấy rơi, hoặc chỉ thấy tối và không động. Nội dung đổi theo ký ức. Cái khung, tỉnh mà chưa cử động, thì giống nhau.

Căng thẳng không “gọi ma”, nhưng nó làm giấc ngủ nông và làm bạn chú ý quá mức đến từng cảm giác lúc chợp mắt. Càng rình cơn, càng dễ tỉnh giữa chừng, càng dễ gặp lại. Vòng ấy là tâm lý học rất thường, không cần một thế lực. Người từng bị cơn giữa một thời kỳ mất người, thất nghiệp, hoặc sau tai nạn cũng dễ gắn cơn với điềm. Thời kỳ ấy vốn thiếu ngủ và nhiều sợ. Tách nguyên nhân giấc ngủ ra khỏi nỗi buồn sẽ giúp bạn chữa đúng chỗ: buồn thì cần người lắng nghe, cơn liệt thì cần nhịp ngủ đều. Nếu cả hai cùng nặng, một chuyên gia sức khoẻ tinh thần và một bác sĩ giấc ngủ có thể làm việc song song. Không ai trong hai phía bị thay bằng hương.

Nên làm gì sau cơn, và khi nào đi khám?

Sau một cơn, việc trước mắt là đưa người về với phòng thật, rồi chỉnh những thói quen làm cơn dễ quay lại.

• Ngồi dậy hẳn, đặt chân xuống sàn, bật đèn vừa đủ, uống vài ngụm nước. Nói thành tiếng một câu về giờ và về nơi bạn đang ở.
• Đừng mở phim ma để “xua”. Hình mạnh lúc nửa đêm dễ kéo một cơn khác.
• Ghi lại: giờ, tư thế ngửa hay nghiêng, đêm đó ngủ được mấy tiếng, có rượu không, có đang ốm hoặc đổi thuốc không.
• Giữ giờ ngủ đều. Nợ ngủ là nguyên liệu chắc nhất của cơn này.
• Nằm nghiêng nếu bạn thấy cơn hay đến lúc ngửa. Trưa chỉ ngủ ngắn.
• Nói với người ngủ cùng bạn có thể ú ớ và cần được gọi tên, không cần bị lay như cấp cứu, trừ khi có dấu hiệu liệt kéo dài.

Đi khám khi cơn xảy ra nhiều lần trong tháng, bạn buồn ngủ gục khi làm việc hoặc khi lái xe, bạn khuỵu khi cười, bạn ngáy rồi nghẹt thở, hoặc cơn bắt đầu đúng lúc dùng thuốc mới. Khám sớm hơn, theo đường cấp cứu, nếu hết cơn mà vẫn yếu một bên, nói khó, đau ngực, thở không trở lại bình thường, hoặc ngất. Với trẻ, khám khi con sợ ngủ, cơn dày, hoặc bạn không chắc đó là liệt ngủ hay một cơn la đêm không nhớ. Bác sĩ mới quyết có cần đo đa ký giấc ngủ hay không. Bạn không tự đặt tên bệnh từ một trang giải mộng.

Không cần mời người đến trừ tà, không cần mua vật cản giường. Nếu một câu kinh ngắn giúp bạn đỡ hoảng trong cơn, hãy giữ nó như thói quen tinh thần của riêng bạn. Mơ bị bóng đè và bị bóng đè là hai cách người ta thường tìm tiếp khi muốn nghe tên dân gian. Cách giảm bóng đè gom thêm thói quen phòng ngừa. Tất cả đều không thay một buổi khám khi cơn đã làm hỏng ngày của bạn.