Mộng du là gì? Đi lại khi ngủ, trẻ em và khi nào nên khám

Mộng du là gì?

Mộng du là việc một người đang ngủ bỗng làm những hành động của người thức: ngồi dậy, nói vài câu, mở cửa, đi trong nhà, đôi khi ra sân. Mắt có thể mở, nhưng ánh nhìn đục, câu trả lời lạc đề, và sáng hôm sau họ không nhớ hoặc chỉ nhớ một mảnh rất mờ. Y học xếp mộng du vào nhóm rối loạn thức giấc không trọn, xảy ra ở giấc ngủ không có chuyển mắt nhanh, thường trong phần đêm đầu khi ngủ sâu nhất.

Nhiều gia đình Việt gọi đây là chuyện tâm linh: hồn đi chơi, vía yếu, bị thứ gì đó dắt. Cách gọi ấy ra đời vì cảnh tượng thật sự lạ, người nhà nhìn thấy người thân bước đi như mất hồn. Giải thích đúng việc đang xảy ra lại nằm ở não bộ đang ngủ dở. Không cần mời thầy, không cần cúng giải. Cần hiểu cơ chế, giữ an toàn cho căn nhà, và biết lúc nào một bác sĩ phải xem.

Mộng du thuộc mức nào của ý thức?

Não thức một phần, phần còn lại vẫn ngủ

Khi ngủ ngon, ý thức không tắt như công tắc. Nó hạ xuống từng mức. Ở giai đoạn ngủ sâu, thân nhiệt và nhịp thở chậm, cơ được nghỉ, trí nhớ gần như không ghi hình. Mộng du là một lần thức dậy lỗi: vùng não điều khiển chân tay và thăng bằng bật lên đủ để bước, trong khi vùng ghi nhớ và phần suy nghĩ tỉnh táo vẫn ngủ. Vì vậy người mộng du đi được, tránh được cái ghế quen trong nhà mình, nhưng không lý luận, không nhận ra nguy hiểm mới như cửa kính vừa thay hay ban công vừa phơi quần áo.

Khác giấc mơ có cốt truyện, khác bóng đè

Giấc mơ có hình, có chuyện, thường rơi vào giai đoạn chuyển mắt nhanh, về nửa sau của đêm. Người mộng du thì đang ở ngủ sâu, phần đầu đêm, và không “đang xem” một cuộn phim. Nếu sáng ra họ kể một giấc mơ, đó thường là giấc mơ khác, không phải cảnh họ vừa đi bếp. Bóng đè ngược lại: người nằm yên, muốn cử động mà không được, biết mình đang thức dở. Mộng du là cử động thừa. Bài bị bóng đè tách hai chuyện này để khỏi chữa nhầm cách.

Không phải cấp độ hồn lìa khỏi xác

Câu “ý thức đã ra ngoài cơ thể” nghe hợp với cảnh một người bước đi mà không ai gọi tỉnh được. Quan sát trong phòng thí nghiệm giấc ngủ lại cho thấy điện não vẫn là điện não của người ngủ sâu, chỉ lẫn những đợt thức ngắn ở một số vùng. Không có mức ý thức nào trong y học mô tả một linh hồn đi ra rồi quay về lúc gà gáy. Người mộng du vẫn thở, vẫn có mạch, vẫn phản xạ với tiếng động rất mạnh. Họ chỉ không ở trong trạng thái đủ tỉnh để trò chuyện cho ra lẽ.

Mộng du là bệnh gì? Triệu chứng và mức nguy hiểm

Triệu chứng người nhà thường kể

Cơn thường bắt đầu khoảng một đến ba giờ sau khi ngủ. Người mộng du ngồi bật dậy, nhìn trống, lẩm bẩm một câu vô nghĩa hoặc một câu rất thật như “để mẹ khóa cửa”. Họ đi chậm, động tác vụng, có khi tiểu tiện nhầm chỗ, mở tủ lạnh, dọn một góc bàn rồi quay lại giường. Cơn kéo dài vài phút, đôi khi hơn. Gọi tên thì họ không quay lại ngay. Sáng ra phủ nhận, hoặc chỉ thừa nhận vì thấy dép ở phòng khách.

Ở một số người, triệu chứng thêm nói năng, cười, hoặc cử chỉ như đang làm việc nhà. Đó vẫn là mộng du nếu xảy ra trong ngủ sâu và không có hồi ức rõ. Nếu người đó vùng chạy, đạp, la hét với vẻ kinh hãi như đang đánh nhau với ai đó, cần phân biệt với một rối loạn khác gọi là kinh sợ khi ngủ. Bác sĩ mới tách được hai bệnh này, người nhà không nên tự gắn nhãn.

Mộng du có nguy hiểm không?

Bản thân việc đi vài bước trong phòng ngủ ít nguy hiểm. Nguy hiểm nằm ở chỗ người mộng du không đánh giá được rủi ro. Họ có thể bước xuống cầu thang, với tay vào bếp còn nóng, mở cửa ra đường, hoặc trong nhà có ban công thấp. Trẻ em ít khi đi xa. Thanh niên và người lớn có những cơn dài hơn, lực mạnh hơn, nên va chạm gây thương tích không còn hiếm. Mộng du không “giết người” theo kiểu truyện ma, nhưng tai nạn ngã, đứt tay, đi lạc khỏi nhà là chuyện đã được y văn ghi nhận.

Một cơn đơn lẻ ở trẻ khỏe, trong nhà đã khóa cửa, thường không phải bệnh nặng. Mộng du trở thành vấn đề sức khỏe khi nó dày, khi người mộng du làm mình hoặc người khác bị thương, khi ban ngày buồn ngủ rõ vì đêm bị cắt vụn, hoặc khi cơn mới xuất hiện ở tuổi trưởng thành kèm ngáy to, ngừng thở lúc ngủ, co giật hay lú lẫn kéo dài sau khi được đánh thức.

Chuyện mộng du đi trên tường

Câu “mộng du đi trên tường” lưu truyền rất dai, kèm những đoạn phim người bò sát vách. Phần lớn đoạn phim ấy là diễn, dựng cảnh hoặc hiểu nhầm. Người mộng du không đi ngược trọng lực. Điều có thật và đáng lo hơn là họ trèo. Họ trèo lên thành giường tầng, bước ra bệ cửa sổ, leo lan can vì trong đầu còn mảnh bản đồ cũ của căn nhà, nơi chỗ ấy từng là đường đi an toàn. Gọi đúng tên việc này là trèo trong lúc ngủ, không phải đi trên tường. Gia đình nên khóa cửa sổ, chuyển giường tầng xuống, và không đặt chăn gối sát ban công.

Mộng du ở trẻ em

Vì sao trẻ gặp nhiều hơn người lớn

Ngủ sâu của trẻ chiếm tỷ lệ lớn hơn người lớn, và hệ thần kinh đang học cách chuyển tầng ngủ cho mượt. Mỗi lần chuyển tầng bị hẫng, cơ thể có thể “bật” một cơn mộng du. Các tổng quan về giấc ngủ ước lượng một bộ phận đáng kể trẻ em, thường nói trong khoảng từ hơn một phần mười đến gần một phần ba tùy cách hỏi, từng có ít nhất một lần ngồi dậy hoặc đi trong lúc ngủ. Phần lớn là vài lần trong đời. Chỉ một nhóm nhỏ bị dày. Trẻ khoảng bốn đến tám tuổi hay được cha mẹ kể nhất, nhưng có thể sớm hơn hoặc muộn hơn. Đến tuổi dậy thì, nhiều trẻ tự thưa rồi hết, vì giấc ngủ sâu rút lại và não chuyển tầng ổn hơn.

Cách chăm trẻ mộng du, và khi nào cần chữa

Với trẻ khỏe, cơn thưa, không ra khỏi phòng, y học thường không dùng thuốc. Việc hữu ích là giữ giờ ngủ đều, tránh để trẻ quá mệt hoặc quá đói lúc lên giường, và giảm trò chơi kích động sát giờ ngủ. Sốt, viêm mũi nặng, một ngày chạy nhảy quá sức đều có thể làm đêm đó dễ mộng du hơn. Cha mẹ không nên trêu, không quay phim để đưa lên mạng, và không kể lại như một câu chuyện ma khiến trẻ sợ chính mình.

Cần đưa trẻ đi khám khi cơn xảy ra gần như mỗi đêm, khi trẻ ra khỏi nhà, khi có vết thương, khi ban ngày ngủ gật bất thường, khi trong cơn trẻ cứng người hoặc co giật, hoặc khi mộng du không thưa đi sau nhiều năm. Bác sĩ nhi hoặc bác sĩ giấc ngủ sẽ hỏi giờ cơn, tiền sử gia đình, thuốc đang dùng, và đôi khi đo giấc ngủ qua đêm nếu cần loại trừ động kinh hoặc ngừng thở. Một số trường hợp rất đều giờ, thầy thuốc có thể hướng dẫn đánh thức nhẹ trước giờ cơn thường lệ rồi cho ngủ lại. Việc này làm theo hướng dẫn, không phải mẹo tự nghĩ. Thuốc chỉ đặt ra khi cơn gây nguy hiểm và các cách kia không đủ. Không mua thuốc an thần cho trẻ vì nghe nói “dễ ngủ thì hết mộng du”.

Đánh thức người mộng du

Nên dẫn về giường, chỉ đánh thức khi có nguy hiểm

Câu truyền miệng “đánh thức người mộng du là hại vía” không đúng với y học, và câu ngược lại “cứ lay thật mạnh cho tỉnh” cũng không khôn. Người đang mộng du bị lay đột ngột có thể giật mình, đẩy người nhà, khóc hoặc đánh trả trong vài giây vì họ không hiểu mình đang ở đâu. Phản ứng ấy là hoảng loạn, không phải bị ma nhập. Cách an toàn nhất nếu họ không ở gần chỗ nguy hiểm: nói nhỏ, đứng cạnh, nhẹ nhàng xoay người họ về phía giường, đắp chăn, chờ họ nằm lại. Đừng hỏi cung “con đang đi đâu”.

Khi nào phải đánh thức

Nếu họ tiến về cầu thang, bếp đang bật, cửa sổ, đường phố, thì cần chặn và đánh thức. Gọi tên rõ, bật một đèn dịu, chạm vai vừa phải, lặp lại “mình đang ở nhà, đi ngủ tiếp”. Đứng phía họ không dễ lao xuống bậc thang. Sau khi tỉnh, họ có thể cáu hoặc sợ. Giải thích một câu rồi để họ ngủ lại, sáng hôm sau mới nói chuyện dài. Không có chuyện hồn không tìm được đường về chỉ vì bị gọi dậy.

Nằm mơ thấy người khác bị mộng du

Giấc mơ về người mộng du không phải lời báo bệnh

Một số người không mộng du, nhưng nằm mơ thấy cha mẹ, bạn cùng phòng hoặc một người lạ bước đi trong đêm, mắt mở, gọi không quay lại. Đây là giấc mơ, khác với việc nhà bạn có người đang mộng du thật. Trong mơ, hình ảnh ấy thường là cách não vẽ một người “có mặt mà không có mặt”: đồng nghiệp trả lời email nhưng không nghe bạn nói, con cái nhìn điện thoại khi bạn kể chuyện, hoặc chính bạn sợ mình đang sống theo quán tính. Dân gian đôi khi bảo đó là điềm người ấy vía yếu. Cách đọc hữu ích hơn là hỏi xem ngoài đời bạn đang lo cho ai vì họ mất tập trung, thiếu ngủ hoặc vừa kể rằng họ từng ngồi dậy lúc nửa đêm.

Nếu người trong mơ thật sự đang mộng du

Lúc đó giấc mơ chỉ là phần lo của bạn, còn việc cần làm nằm ở ban ngày: xem lại cửa nẻo, giờ ngủ của người ấy, và đưa đi khám nếu cơn dày. Mơ thấy họ bước ra ban công không có nghĩa tai nạn sẽ xảy ra, nhưng nó nhắc đúng một rủi ro có thật, đáng được xử lý bằng khóa và bằng lịch khám chứ không bằng đoán điềm. Các giấc mơ thông thường khác, nếu bạn muốn đối chiếu cách đọc dân gian, có ở bài giải mã những giấc mơ thường gặp. Còn muốn hiểu giấc mơ mà mình vẫn biết mình đang mơ, đó là chuyện khác, xem cách điều khiển giấc mơ. Người mộng du không điều khiển được cơn của mình theo cách ấy.

Góc nhìn tâm lý học: vì sao một người mộng du?

Mộng du không phải “ước muốn bí mật đi ra ngoài”. Nó là sự cố chuyển tầng ngủ. Yếu tố làm cơn dễ bật gồm thiếu ngủ nhiều ngày, lịch ngủ lệch, sốt, căng thẳng kéo dài, rượu, một số thuốc an thần hoặc thuốc ngủ dùng không đúng chỉ định, và ngừng thở khi ngủ. Trong gia đình có người mộng du, con cái cũng dễ gặp hơn, nên yếu tố di truyền được tính đến chứ không phải “họ bị theo”. Tâm lý học giải thích phần lo của người chứng kiến: nhìn người thân thành người lạ trong chính ngôi nhà mình khiến não gắn cảnh đó với mất kiểm soát. Nỗi sợ ấy có thật. Nó không biến cơn mộng du thành điềm báo.

Ở trẻ, một ngày bị la mắng, một buổi biểu diễn, hoặc nỗi sợ đến trường đôi khi trùng với đêm có cơn. Sự trùng nhau không chứng minh stress “gây” mộng du theo kiểu tâm linh trừng phạt. Stress và thiếu ngủ chỉ làm ngủ sâu kém ổn định hơn. Người lớn mới bị mộng du sau một giai đoạn nợ ngủ dài cũng theo cơ chế ấy. Nếu kèm buồn bã nhiều tuần, mất ngủ mãn tính, hoặc dùng rượu để ngủ, thì phần tâm lý và phần giấc ngủ cần được hỏi cùng lúc, bởi bác sĩ chứ không bởi một bài giải mộng.

Nên làm gì khi trong nhà có người mộng du?

• Khóa cửa ra đường, chốt cửa sổ, chắn cầu thang, cất dao kéo và tắt bếp trước khi đi ngủ. Dọn đồ dễ vấp trên lối từ giường ra cửa.
• Giữ giờ ngủ đều cho cả nhà. Thiếu ngủ là yếu tố hay gặp nhất mà gia đình tự sửa được.
• Đêm có cơn, dẫn người ấy về giường. Chỉ đánh thức khi họ đang lao vào chỗ nguy hiểm, và đánh thức bằng giọng bình tĩnh.
• Ghi nhật ký vài dòng: giờ cơn, hôm đó có sốt không, có rượu không, ngủ lúc mấy giờ. Cuốn nhật ký giúp bác sĩ rất nhiều.
• Đưa đi khám nếu cơn dày, người lớn mới phát, có thương tích, có ra khỏi nhà, ban ngày buồn ngủ nặng, hoặc trong cơn có co giật. Khoa nhi, chuyên khoa giấc ngủ hoặc thần kinh đều là cửa phù hợp. Cấp cứu ngay nếu đang chảy máu, ngã bất tỉnh, hoặc không thở đều.

Trẻ nhỏ mơ thấy em bé hoặc một đứa trẻ đi trong đêm đôi khi chỉ là giấc mơ về gia đình, không liên quan mộng du. Nếu bạn đang phân vân giữa một giấc mơ và một cơn thật, cứ lấy tiêu chí đơn giản: có người khác nhìn thấy họ đi lúc ngủ hay không. Có, thì xử lý như bài này. Không, thì đó là giấc mơ, có thể xem thêm mơ thấy bé gái nếu hình ảnh trong mơ là một đứa trẻ. Dù là cơn thật hay giấc mơ, đều không phải lời kết án tâm linh.