Những người có khả năng nhớ được giấc mơ: vì sao nhớ, vì sao quên

Những người có khả năng nhớ được giấc mơ là ai?

Những người có khả năng nhớ được giấc mơ không phải một nhóm có phép lạ. Họ là người còn giữ được hình ảnh, lời thoại hoặc cảm giác của giấc vừa rồi khi mở mắt, đủ để kể lại. Có người kể được cả một câu chuyện. Có người chỉ nhớ một mẩu, một màu, một nỗi buồn không rõ mặt. Cả hai đều đang nhớ, chỉ khác độ nét.

Nghiên cứu giấc ngủ nhiều thập kỷ cho thấy gần như ai cũng mơ, nhất là trong giai đoạn REM, lúc mắt chuyển động nhanh, não hoạt động mạnh và cơ thể thì mềm. Khác biệt nằm ở khâu ghi nhớ lúc tỉnh, không nằm ở việc có được ban cho giấc mơ hay không. Người nói “tôi không bao giờ mơ” thường là người không bao giờ bắt được giấc trong khoảng vài phút đầu sau khi dậy.

Bài này là phần giải thích: ai dễ nhớ, tại sao ít người nhớ, giấc mơ có tác động gì, và ác mộng có phải điềm không. Cách đọc từng hình ảnh, rắn, răng, người đã khuất, nằm ở sổ mơ và các bài riêng. Muốn xem cách dân gian lập sổ, hãy đọc sổ mơ. Đừng chờ bài này gán một cặp số cho việc nhớ hay quên. Nhớ giấc mơ không phải điềm trúng số, và cũng không phải bệnh.

Giấc mơ là gì, và vài điều hay bị hiểu lệch

Giấc mơ là gì

Giấc mơ là trải nghiệm có hình, có cảm xúc, đôi khi có cốt truyện, xảy ra chủ yếu khi ngủ. Trong REM, não bật lại các vùng phụ trách hình ảnh và cảm xúc, trong khi các chất dẫn truyền giúp ta ghi nhớ lúc thức, nhất là norepinephrine, lại ở mức thấp. Vì thế giấc mơ vừa sống vừa dễ bay. Một phần giấc cũng xuất hiện ở giai đoạn ngủ không phải REM, thường ngắn, mang tính suy nghĩ hơn là câu chuyện.

Não không chiếu một bộ phim có đạo diễn. Nó ghép mảnh: mặt người gặp ban ngày, nỗi lo chưa gọi tên, một mùi, một đoạn phim. Ghép xong thì có cảm giác như có ý. Cảm giác ấy là thật. Ý nghĩa tiên tri thì chưa có bằng chứng. Dân gian giữ các hình ảnh ấy trong sổ mơ vì chúng giúp gọi tên cảm xúc. Khoa học giữ chúng vì chúng cho thấy não đang xử lý gì. Hai cách đọc có thể đứng cạnh nhau nếu không cái nào đòi thay cái kia.

Tác động của giấc mơ

Tác động của giấc mơ lên ban ngày là có thật, dù giấc không đoán tương lai. Một đêm ác mộng có thể làm sáng hôm sau cáu, né một con đường, hoặc nhớ một người đã lâu không gọi. Người nhớ giấc rõ thường mang cảm xúc ấy sang ngày dài hơn người quên sạch. Đó là tác động của ký ức cảm xúc, không phải của một lời phán.

Ngược lại, ngày cũng đẻ ra đêm. Căng thẳng, một cuộc cãi, một tin nhắn chưa trả lời, đều tăng khả năng giấc ấy quay lại và tăng khả năng bạn nhớ nó, vì cảm xúc mạnh được não ưu tiên giữ. Người tưởng giấc mơ “điều khiển” cả tuần thường đang để một cảm xúc chưa xử lý ngồi lại, rồi đổ cho giấc. Ghi ra giấy cảm xúc đó, nói với người tin cậy, thường làm ngày hôm sau nhẹ hơn là đi tìm ứng nghiệm.

Ác mộng có thực sự là điềm báo?

Ác mộng thực sự là một giấc làm bạn sợ, tức, hoặc buồn đến mức tỉnh giữa chừng, tim đập, khó ngủ lại. Nó không tự động là điềm báo. Não dùng hình ảnh mạnh để xử nỗi sợ đã có sẵn: thi trượt, mất người, bị đuổi, nói không được. Hình càng lạ, người ta càng dễ gán điềm, vì não ghét chuyện không có nghĩa.

Ác mộng thỉnh thoảng là phần bình thường của ngủ, nhất là ở trẻ em và ở người đang căng. Ác mộng đêm nào cũng đến, làm bạn sợ ngủ, ảnh hưởng làm việc, thì nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần. Có thể là stress, có thể liên quan thuốc, rượu, hoặc một rối loạn giấc ngủ cần được hỏi đúng người. Bài mơ thấy ác mộng đi vào từng kiểu cảnh. Ở đây chỉ cần nhớ: sợ trong mơ là tín hiệu cảm xúc, không phải lịch tai hoạ. Các dấu hiệu lúc thức như nháy mắt, ù tai được dân gian gọi là điềm theo một lối khác, có thể xem ở bài điềm báo là gì để khỏi trộn với giấc ngủ.

Thức khuya và ngủ sớm ảnh hưởng đến giấc mơ thế nào

Thức khuya hay ngủ sớm đều có thể ảnh hưởng đến giấc mơ, nhưng không theo kiểu “ngủ sớm thì mơ lành”. REM dày lên ở nửa sau của đêm, gần sáng. Người ngủ đủ sáu đến tám tiếng, dậy tự nhiên vào buổi sáng, có nhiều cửa sổ REM hơn để bắt được một giấc. Người thức khuya rồi ngủ bù ban ngày vẫn mơ, nhưng nhịp bị lệch, dễ tỉnh giữa chừng, dễ nhớ một mẩu vụn hoặc dễ thấy giấc rối.

Ngủ sớm mà vẫn thiếu giờ, vì phải dậy quá sớm, thì phần REM cuối cùng bị cắt. Đó là lý do nhiều người ngủ sớm vẫn kể rằng mình không mơ: phần dễ nhớ nhất đã bị đồng hồ báo thức lấy mất. Rượu buổi tối làm người ta ngủ nhanh rồi phá REM về sáng, nên giấc vừa ít vừa khó nhớ, hoặc chỉ nhớ một ác mộng ngắn. Thuốc một số nhóm, trong đó có vài loại chống trầm cảm, cũng đổi REM. Đang dùng thuốc mà giấc mơ đổi hẳn, hãy hỏi người kê đơn, đừng tự ngưng.

Giấc mơ giúp trí não giải quyết rắc rối

Những giấc mơ giúp trí não giải quyết rắc rối theo một nghĩa hẹp: ngủ, nhất là REM và giấc ngủ sâu, giúp củng cố trí nhớ và đôi khi làm một bài toán sáng ra dễ hơn. Có thí nghiệm cho thấy người được ngủ sau khi kẹt một dạng bài sẽ tìm ra quy tắc nhiều hơn người thức. Não sắp xếp lại mảnh đã học. Giấc mơ có thể là phần ta nhìn thấy của quá trình ấy, không phải thầy giáo thì thầm đáp án.

Vì thế một giấc “cho lời giải” thường là não ghép thứ bạn đã biết. Hoá học gia thấy con rắn cắn đuôi trong truyền thuyết là giai thoại, không phải quy trình. Cách dùng được là: trước khi ngủ, ghi một câu hỏi cụ thể đang kẹt, ngủ đủ, sáng ra ghi mọi mảnh nhớ được, rồi tự xét mảnh nào dùng được. Không chờ giấc mơ nộp bài thay mình. Nếu bạn thích chủ động trong mơ, bài cách điều khiển giấc mơ nói về mơ sáng suốt, một kỹ năng tập được ở một số người chứ không phải ai cũng có sẵn.

Giấc mơ của phụ nữ và đàn ông

Giấc mơ của phụ nữ và đàn ông trùng nhau nhiều hơn là khác. Các khảo sát nhắc đi nhắc lại một độ lệch vừa phải: phụ nữ, tính trung bình, kể được giấc mơ thường xuyên hơn, và nội dung hay có nhiều người, nhiều cảm xúc gắn quan hệ. Đàn ông, cũng là trung bình, hay kể cảnh va chạm, cạnh tranh, hơn là cảnh trò chuyện. Độ lệch này không chia hai phe. Một người đàn ông hay viết nhật ký giấc mơ sẽ nhớ hơn một người phụ nữ chẳng bao giờ kể.

Nguyên nhân được bàn nhiều: cách nuôi dạy khuyến khích ai nói về cảm xúc, tần suất tỉnh giấc ngắn, và mức chú ý tới đời sống nội tâm. Không có bằng chứng rằng phụ nữ “được ban” giấc linh hơn. Nếu bạn là đàn ông mà nhớ rất rõ, hoặc là phụ nữ mà quên sạch, bạn vẫn nằm trong phần bình thường của dải. Đừng dùng thống kê trung bình để kết luận một người.

Bạn có thể điều khiển những giấc mơ không

Bạn có thể điều khiển những giấc mơ ở một mức, gọi là mơ sáng suốt: biết mình đang mơ, rồi đổi một chi tiết, quay mặt, bay, hoặc thoát một cảnh sợ. Không phải ai cũng làm được, và không nên coi đó là mục tiêu bắt buộc. Người tập thường bắt đầu bằng việc hỏi “mình có đang mơ không” lúc thức, rồi thói quen ấy lọt vào đêm. Kỹ thuật này cần giấc ngủ ổn trước đã. Cố thức đêm để “bắt mơ” làm REM rối và làm ngày hôm sau mệt.

Điều khiển không có nghĩa viết kịch bản cả giấc. Phần lớn đêm, não vẫn tự ghép. Với ác mộng lặp, một số liệu pháp còn dùng cách viết lại kết giấc lúc thức, rồi tập phiên bản mới. Đó là việc của chuyên gia khi ác mộng đã thành gánh, không phải mẹo tự làm cho mọi người. Bí mật đáng nhớ nhất có lẽ chỉ là: giấc mơ chịu ảnh hưởng của thói quen, nhưng không phải công tắc.

Ai nhớ giấc mơ rõ hơn người khác

Người tỉnh giữa hoặc ngay sau REM

Cửa sổ nhớ mở hẹp. Tỉnh đúng lúc REM đang chạy, hoặc trong khoảng một hai phút sau, bạn còn cầm được cốt truyện. Nằm thêm, nghĩ đến việc hôm nay, với tay lấy điện thoại, cửa sổ đóng. Những người có khả năng nhớ được giấc mơ thường có thêm vài lần tỉnh ngắn về sáng, đủ để “chụp” giấc rồi ngủ tiếp. Người ngủ một mạch đến chuông báo, nhất là khi chuông cắt giữa ngủ sâu, hay kể rằng đêm không có gì.

Đây không phải khuyên bạn cố tình làm mình tỉnh. Tỉnh nhiều đến mức ngày hôm sau mệt là ngủ kém, không phải tài năng. Điểm cần giữ chỉ là: nếu đã tình cờ tỉnh và còn thấy một mảnh giấc, hãy nằm yên vài chục giây để nhắc lại trong đầu trước khi bước ra khỏi giường.

Người ghi lại ngay khi mở mắt

Nhật ký giấc mơ không tạo ra giấc. Nó ngăn não xoá. Người viết một dòng mỗi sáng, dù dòng ấy là “quên rồi”, sau vài tuần thường nhớ nhiều hơn. Não học rằng giấc này được ai đó hỏi, nên lần sau giữ lâu hơn một chút. Người kể cho vợ, cho bạn cùng phòng lúc còn nằm, cũng thuộc nhóm này. Người nhảy ngay vào tin nhắn thì mất mảnh rất nhanh, vì một dòng chữ mới đè lên dòng chữ cũ của giấc.

Người hay gặp ác mộng hoặc đang căng

Cảm xúc mạnh được ưu tiên giữ. Ác mộng, giấc thi cử, giấc mất người, dễ nhớ hơn giấc đi dạo vô thưởng vô phạt. Vì thế người đang lo, người vừa trải một cú sốc, người ngủ không yên, có thể bỗng “nhớ giấc rất tài” trong một mùa. Đó là tín hiệu não đang ồn, không phải năng khiếu mới. Nếu nhớ giấc đi cùng sợ ngủ, hãy tìm người chuyên môn. Tài nhớ trong trường hợp này không đáng nuôi.

Người ngủ dài, người trẻ, người ít rượu

Giấc REM cuối cùng, sát giờ dậy tự nhiên, dài và dễ nhớ. Người ngủ đủ, nhất là được dậy không bị cắt, có lợi thế. Trẻ em và người trẻ kể giấc nhiều hơn người già, một phần vì REM chiếm tỷ lệ cao hơn lúc nhỏ, một phần vì người lớn bận bịu ngay khi mở mắt. Rượu, một số thuốc an thần và lịch ngủ lệch làm nhóm này nhớ kém đi dù tuổi còn trẻ. Không có mốc tuổi nào “hết mơ”. Người lớn tuổi vẫn mơ. Họ chỉ ít khi có đủ thì giờ và đủ REM cuối để kể.

Người tò mò với đời sống bên trong

Các trắc nghiệm tính cách hay thấy người cởi mở với trải nghiệm, người thích tưởng tượng, người để ý cảm xúc, nhớ giấc hơn. Họ chú ý, mà cái gì được chú ý thì được nhớ. Người coi giấc mơ là vô nghĩa và không bao giờ hỏi lại mình cũng sẽ quên, theo đúng cách họ quên một biển quảng cáo vừa đi qua. Đây không phải hơn kém. Một kỹ sư quên sạch giấc vẫn làm việc tốt. Một người nhớ từng chi tiết cũng không vì thế mà thấy trước việc gì.

Tại sao ít người có khả năng nhớ giấc mơ

Tại sao ít người nhớ được dù ai cũng mơ

Tại sao ít người có khả năng nhớ được giấc mơ, nếu mơ là phổ biến? Vì giấc được tạo ra trong một trạng thái hoá học không thuận cho việc ghi vào bộ nhớ dài hạn. Norepinephrine thấp giúp não liên kết tự do, và chính mức thấp ấy làm ký ức giấc mong manh. Thêm nữa, khi tỉnh, ưu tiên lập tức chuyển sang ánh sáng, bàng quang, điện thoại, giờ làm. Mảnh giấc không được nhắc lại sẽ nhạt trong vài phút, giống một câu chuyện nghe lúc nửa tỉnh.

Có người còn trải nghiệm “mơ trắng”: chắc chắn là vừa mơ, nhưng không còn một hình nào. Đó vẫn là một dạng nhớ, nhớ cái vỏ cảm giác, không nhớ nội dung. Nó cho thấy cửa sổ đã khép sau khi kịp nhận “có chuyện”, không kịp nhận chuyện gì.

Báo thức, rượu và thói quen buổi sáng

Ba thứ làm đa số người thành người quên. Một, chuông báo thức cắt ngủ không đúng REM. Hai, rượu và thiếu ngủ làm giấc nông, đứt, ít cốt truyện. Ba, mở điện thoại trong vòng phút đầu tiên, đưa vào đầu một đống chữ mới. Người làm ca đêm còn thêm nhịp sáng tối lệch, REM không rơi vào lúc họ có thể nằm yên kể lại. Sửa một trong ba thứ thường tăng độ nhớ rõ hơn mọi loại trà “gây mơ” không có cơ sở.

Quên không phải là giấc vô dụng

Não quên giấc mơ có thể là một tính năng. Nếu mọi giấc đều ở lại sắc như ký ức thật, ta sẽ lẫn mơ với việc đã xảy ra. Quên bớt giúp ngày hôm sau còn chỗ cho việc đang làm. Người nhớ quá nhiều, cả những giấc trung tính, đôi khi thấy mệt vì sáng nào cũng có một câu chuyện phải sắp xếp. Nhớ vừa đủ để hiểu mình đang lo gì là đủ dùng. Không cần thi đua với người kể được năm giấc một đêm.

Góc nhìn tâm lý học: trí nhớ giấc mơ hoạt động ra sao?

Nhóm nghiên cứu ở Lyon từng ghi nhận người nhớ giấc nhiều có phản ứng não mạnh hơn với kích thích lúc ngủ, như thể não của họ không tắt hẳn cửa với bên ngoài. Họ tỉnh vi mô nhiều hơn, và mỗi lần tỉnh vi mô là một lần có thể lấy được nội dung REM. Điều này khớp với chuyện người ngủ rất say, rất liền, thường là người quên. Không bên nào bệnh. Đó là hai kiểu ngủ.

Ký ức giấc mơ cũng tuân theo quy luật ký ức thường: cái lạ, cái sợ, cái liên quan đến mình được giữ. Cái lặp lại nhàm chán thì rơi. Vì thế bạn nhớ đêm mình bị rượt và quên mười đêm mình đi bộ. Kể đi kể lại một giấc còn làm nó chắc hơn, đồng thời sửa nó. Sau ba lần kể, giấc đã lẫn với bản kể. Nhật ký viết ngay lúc tỉnh trung thực hơn câu chuyện tối hôm sau.

Lo âu và trầm cảm có thể tăng ác mộng và tăng độ nhớ, vì giấc ngủ nông và cảm xúc âm tính chiếm chỗ. Đây là chỗ cần thầy thuốc nếu kèm mất ngủ, chán ăn, hoặc ý nghĩ bi quan kéo dài. Tự chẩn đoán qua việc “dạo này nhớ mơ nhiều” là chưa đủ, nhưng cũng đừng bỏ qua như một chuyện vui. Ngược lại, một mùa bỗng quên sạch, sau khi đổi thuốc hoặc uống rượu nhiều, cũng đáng hỏi người đang theo dõi sức khoẻ cho bạn.

Cuối cùng, niềm tin làm đổi báo cáo. Người chắc rằng giấc mơ là thư từ vũ trụ sẽ chú ý và sẽ nhớ. Người chắc rằng mơ là rác sẽ không buồn nhặt. Hai người có thể có cùng một đêm REM và hai bản tường trình trái nhau. Bài bí ẩn của những điềm chiêm bao kể phía dân gian của niềm tin ấy. Phía phòng thí nghiệm chỉ đo được có nhớ hay không, không đo được linh hay không.

Nên làm gì nếu muốn nhớ, hoặc muốn bớt nhớ?

• Muốn nhớ: để sổ và bút cạnh giường. Khi tỉnh, nằm yên, nhắc lại giấc trong đầu, rồi viết vài dòng trước khi xem điện thoại.
• Ngủ một lịch gần đều, đủ giờ, hạn chế rượu buổi tối. REM về sáng cần được giữ, không cần thức khuya để “săn mơ”.
• Đừng ép mình nhớ. Câu “đêm qua quên” viết vào sổ vẫn có ích. Não cần thấy bạn có hỏi.
• Muốn bớt nhớ ác mộng: giảm phim và tranh luận sát giờ ngủ, tập một nhịp thở chậm, và nói với chuyên gia nếu bạn sợ cả việc lên giường.
• Đổi thuốc, đổi ca làm, đang mang thai hoặc đang buồn kéo dài mà giấc đổi hẳn: hỏi bác sĩ. Đừng tự thêm thảo dược cho “dễ mơ”.
• Dùng giấc đã nhớ như một ghi chú cảm xúc. Muốn tra hình ảnh cụ thể thì mở sổ mơ. Đừng biến việc mình nhớ rõ thành bằng chứng rằng giấc ấy sẽ xảy ra.

Nhớ được giấc mơ là một kỹ năng của sự chú ý và của nhịp ngủ, cộng với may là tỉnh đúng lúc. Nó đáng tò mò. Nó không xếp hạng người. Người quên sạch vẫn đang mơ. Họ chỉ không kịp giữ tấm ảnh.