Bị bóng đè khi ngủ trưa có chết không? Giải thích y học

Bị bóng đè khi ngủ trưa là hiện tượng gì?

Bạn gục xuống bàn, chợp mắt sau bữa trưa, rồi bỗng biết mình đang thức mà không nhấc được tay, không kêu được, ngực như có vật đè. Người Việt gọi đó là bóng đè. Tên y học là liệt ngủ, tiếng Anh là sleep paralysis: tình trạng cơ bị khoá trong khi ý thức đã trở lại. Đây là một hiện tượng của giấc ngủ, gặp ở người khoẻ, không phải một bóng ma nằm lên người và cũng không phải cơn động kinh hay đột quỵ trong đa số trường hợp.

Cơ chế nằm ở giấc ngủ mắt chuyển động nhanh, thường gọi là REM. Lúc ấy não mơ rất sống, và để bạn khỏi vùng dậy đấm đá theo giấc mơ, thân não tạm ngắt các cơ vận động. Bình thường, lệnh khoá được tháo trước khi bạn tỉnh. Trong liệt ngủ, thứ tự bị lệch: bạn đã nhận ra mình đang ở văn phòng, ở nhà, hoặc trên ghế, nhưng lệnh khoá vẫn còn. Bạn nghe tiếng quạt, biết giờ nghỉ trưa sắp hết, mà cơ không chịu theo. Cơn kéo dài vài giây đến một hoặc hai phút rồi tự hết.

Ngủ trưa là thời điểm hay bị vì một lý do riêng. Khi bạn thiếu ngủ đêm, não đói REM và có thể nhảy vào REM chỉ ít phút sau khi chợp mắt, thay vì đợi hơn một tiếng như đêm ngủ đủ. Các nhà nghiên cứu giấc ngủ gọi đó là REM khởi phát sớm. Giấc ngủ trưa của người thức khuya, trực đêm hoặc vừa bay đổi múi giờ vì thế dễ đụng đúng lúc cơ đang bị khoá. Bóng đè lúc nửa đêm thường xảy ra khi tỉnh giữa REM về sáng; bóng đè lúc trưa thường xảy ra ngay lúc vừa thiếp.

Ngủ trưa bị bóng đè có chết không?

Câu hỏi này rất phổ biến vì trong cơn bạn tưởng mình không thở được. Câu trả lời của y học: bản thân cơn bóng đè không làm chết người. Cơ hoành và trung khu hô hấp tự động vẫn làm việc. Cảm giác ngạt đến từ hai phía: các cơ ngực mà bạn vẫn điều khiển được khi thức thì đang bị khoá, và nỗi hoảng làm bạn cố hít một hơi thật mạnh nhưng không huy động được đúng nhóm cơ ấy. Khi cơn hết, nhịp thở trở lại bình thường. Hàng triệu người đã trải qua ít nhất một lần trong đời và tỉnh dậy đi làm tiếp.

Cần phân biệt với những việc thật sự nguy hiểm. Nếu sau khi đã cử động được mà một bên mặt hoặc một bên người vẫn yếu, nói đớ, miệng méo, đau ngực dữ dội, khó thở không đỡ, hoặc lú lẫn kéo dài, thì đó không còn là bóng đè. Hãy gọi cấp cứu. Đột quỵ và các cơn tim không tự hết trong một phút rồi để bạn ngồi dậy rót nước. Bóng đè thì hết, và ngay sau đó bạn nhớ rõ mình đã sợ thế nào. Người có bệnh hen, bệnh phổi hoặc đang mang thai mà thấy khó thở thật sau khi đã cử động được cũng nên được khám, dù cơn ban đầu có giống bóng đè.

Vì sao giấc ngủ trưa dễ bị bóng đè

Ngủ trưa khi đang thiếu ngủ

Đêm trước ngủ ít, sáng dậy sớm, đến trưa là não tìm mọi cách lấy lại REM. Bạn vừa nhắm mắt trên ghế đã vào mơ, và cũng dễ tỉnh giữa lúc cơ còn khoá. Người trực ca, sinh viên thức ôn thi, cha mẹ có con sơ sinh thuộc nhóm này. Cách hiểu dân gian là “ngủ ngày nên bị đè”; cách hiểu đúng hơn là nợ ngủ đang bị đòi giữa ban ngày. Trả nợ bằng một giấc đêm đủ giờ có ích hơn là cố không ngủ trưa cho đến khi gục tại bàn.

Nằm ngửa khi ngủ trưa

Nhiều người kể chỉ bị đè khi nằm ngửa, hết bị khi nghiêng người. Nghiên cứu quan sát cũng thấy liệt ngủ gặp nhiều hơn ở tư thế ngửa, có thể vì đường thở hơi hẹp, vì lưỡi dễ tụt, và vì não nhận tín hiệu “khó thở” rồi tỉnh giữa REM. Ngủ trưa trên sofa, mặt hướng trần, là đúng tư thế ấy. Kê một gối bên hông để khỏi trở mình ra ngửa, hoặc nằm nghiêng ngay từ đầu, là thay đổi nhỏ mà nhiều người thấy cơn thưa đi. Đây không phải mẹo tâm linh; đây là cách chỉnh tư thế ngủ.

Ngủ trưa ở văn phòng

Gục trán xuống cánh tay, ngồi trên ghế xoay, máy lạnh thổi thẳng gáy. Não vẫn có thể vào REM nếu bạn nợ ngủ, nhưng cổ gập, ngực bị đè lên cánh tay, và tiếng văn phòng vẫn lọt vào tai. Hỗn hợp ấy làm cơn đè thêm phần ngạt và thêm phần ảo giác có người đứng sau lưng, vì bạn nghe tiếng đồng nghiệp thật trộn với hình ảnh trong mơ. Nếu được, hãy ngủ trưa ở chỗ có thể ngả lưng hoặc nằm nghiêng, đặt chuông khoảng 15 đến 20 phút. Giấc chợp ngắn ít cơ hội chạm REM hơn một giấc gục 40 phút của người đang kiệt sức, tuy với người cực kỳ thiếu ngủ thì REM vẫn có thể đến sớm.

Ngủ trên xe hoặc trên ghế

Ngủ trưa trên xe khách, xe công nghệ, hoặc ghế phòng chờ cũng là lúc cổ gập và bạn không làm chủ tư thế. Tiếng ồn, thắng gấp, mùi điều hoà có thể kéo bạn tỉnh đúng đoạn cơ còn khoá. Thêm một rủi ro thật, tách khỏi bóng đè: ngủ ngồi gục cổ lâu dễ gây tê tay và đau cổ sau khi tỉnh, kéo dài hàng giờ. Nếu tê một tay hết sau khi bạn đổi tư thế và vươn vai, đó là thần kinh bị đè cơ học, không phải liệt ngủ. Nếu yếu người không hồi phục, cần cấp cứu như đã nói ở trên.

Ngủ ngay sau bữa trưa quá no

Ăn nhiều rồi nằm ngay làm đầy bụng, dễ trào ngược, dễ ngáy, và dễ có cảm giác nặng ngực. Não có thể ghép cảm giác ấy vào cơn đè thành hình ảnh một vật nằm trên người. Rượu bia buổi trưa còn làm giấc ngủ nông và làm REM lệch pha, nên người uống rượu rồi ngủ trưa kể về bóng đè nhiều hơn. Để một khoảng sau khi ăn, bữa trưa vừa phải, không uống rượu rồi gục, là cách giảm cả trào ngược lẫn cơn đè. Không cần kiêng món nào chỉ vì sợ bị đè.

Bà bầu bị bóng đè khi ngủ trưa

Người mang thai ngủ phân mảnh, hay tỉnh, hay lo, và về cuối thai kỳ được khuyên nằm nghiêng. Tất cả những yếu tố ấy làm liệt ngủ dễ xuất hiện hơn, kể cả trong giấc ngủ trưa. Cơn không có nghĩa em bé đang nguy, và cũng không phải điềm. Điều cần làm là đổi sang nằm nghiêng trái nếu bác sĩ đã dặn, kê gối giữa hai gối, và nói trong buổi khám nếu cơn làm bạn sợ ngủ. Khó thở thật, đau đầu dữ, phù đột ngột hoặc thai máy giảm là chuyện của sản khoa, không giải bằng hiện tượng bóng đè.

Trẻ em và học sinh ngủ trưa bị đè

Trẻ em và thiếu niên cũng bị liệt ngủ, đôi khi nhiều hơn người lớn vì nhịp ngủ đang đổi và vì các em ngủ trưa ở trường trong tư thế gục bàn. Em sẽ kể có bóng, có người lạ, hoặc không kêu được cô. Hãy tin rằng em sợ thật, rồi giải thích bằng câu đơn giản: não tỉnh trước cơ thể một chút, hết ngay, không có ai trong phòng. La mắng hoặc bảo em “yếu bóng vía” chỉ làm em sợ giờ ngủ trưa. Nếu em bị nhiều lần trong tuần, kèm ngủ gật cả trong tiết học, hãy đưa đi khám nhi hoặc chuyên khoa giấc ngủ.

Phân biệt với ngưng thở lúc ngủ và với đột quỵ

Ngưng thở lúc ngủ làm bạn thiếu oxy, ngáy to, tỉnh giữa đêm vì há miệng hớp khí, buổi sáng đau đầu và buồn ngủ cả ngày. Người bệnh vì thế vừa nợ ngủ vừa dễ rơi vào REM sớm khi ngủ trưa, nên bóng đè và ngưng thở hay đi cùng nhau mà không phải một bệnh. Đột quỵ thì khác: dấu hiệu còn đó sau khi cơn hoảng đã qua. Một câu dễ nhớ: bóng đè kết thúc bằng việc bạn ngồi dậy được và nhận ra mình vừa sợ; bệnh lý nguy cấp thì không trả lại sức lực trong vòng một phút. Nghi ngờ thì cứ đi khám, không mất gì ngoài một buổi.

Thỉnh thoảng bị bóng đè khi ngủ trưa

Thỉnh thoảng nghĩa là vài lần trong đời, hoặc một đợt ngắn đúng tuần bạn thức khuya, rồi hết khi nhịp ngủ trở lại. Đây là mức phổ biến, gặp ở một phần lớn người trẻ nếu hỏi kỹ. Không cần thuốc, không cần thầy. Hãy coi đó là trục trặc thời điểm giữa REM và lúc tỉnh, giống như máy tính bật màn hình trước khi bàn phím nhận phím. Ghi lại cho biết: hôm đó bạn ngủ đêm mấy tiếng, nằm tư thế nào, có uống rượu không, giấc trưa dài bao lâu. Vài lần ghi là đủ để thấy mẫu, khỏi biến mỗi cơn thành một câu chuyện ma.

Thường xuyên bị bóng đè khi ngủ trưa

Thường xuyên là nhiều lần trong một tuần, hoặc hầu như cứ ngủ trưa là bị, kéo dài hàng tháng. Lúc này không nên tiếp tục tự trấn an bằng câu “người ta cũng bị”. Liệt ngủ dày có thể đứng một mình do thiếu ngủ và lo âu, nhưng cũng có thể đi với buồn ngủ bệnh lý ban ngày, với ngưng thở lúc ngủ, hoặc với chứng ngủ rũ. Ngủ rũ còn có thể kèm mềm cơ đột ngột khi cười hoặc khi xúc động mạnh. Bạn không cần tự gắn bệnh cho mình. Bạn cần một bác sĩ nghe bệnh sử, đôi khi là một đêm đo giấc ngủ. Trong lúc chờ khám, vẫn nên nằm nghiêng, giữ giờ ngủ đêm, và tránh rượu.

Sợ đến mức không dám ngủ trưa nữa là một vòng luẩn quẩn: bạn càng thiếu ngủ, cơn càng dễ đến vào đêm hoặc vào lần gục không kiểm soát. Nói với người ở cùng hoặc đồng nghiệp rằng bạn đôi khi tỉnh mà không cử động được, để họ không lay bạn quá mạnh và để bạn bớt xấu hổ. Sự xấu hổ và sự giấu kín làm cơn đáng sợ hơn bản thân nó.

Trong cơn, nhiều người thấy bóng hoặc nghe tiếng

Vì ý thức đã bật mà não vẫn còn trong REM, giấc mơ và căn phòng trộn vào nhau. Có người thấy một bóng đứng ở cửa, có người nghe tiếng bước, có người chỉ thấy tức ngực và chắc mẩm có vật nằm trên người. Nội dung này được gọi là ảo giác lúc tỉnh, não vẫn đang sản xuất hình ảnh của giấc mơ. Văn hoá chọn hình: ở Việt Nam thường là “bóng”, ở nơi khác thường là một bà già hoặc một bóng ngồi đè lên ngực. Hình ấy dùng chất liệu của điều bạn đang sợ, không phải một khách có thật. Bài bị bóng đè nhìn thấy người đi sâu vào từng kiểu ảo giác này. Nếu bạn không thấy ai, chỉ không cử động được, thì đó vẫn là cùng một hiện tượng, chỉ thiếu phần hình.

Cách trị bóng đè dân gian

Cách trị bóng đè theo dân gian ở Việt Nam khá nhiều: để dao dưới gối, rắc muối, đọc câu chú, nhờ người lay, hoặc kiêng ngủ trưa đúng giờ xấu. Người ta tin vì cơn vốn tự hết. Bất kỳ việc gì bạn làm ngay trước lúc hết cũng bị tưởng là cách trị. Dao dưới gối không mở được lệnh khoá cơ, mà còn có thể gây đứt tay khi bạn vùng dậy. Bỏ tiền làm lễ vì một cơn đè lúc trưa là khoản chi không đổi được cơ chế REM.

Phần dân gian nào trùng với thói quen an toàn thì cứ giữ: nằm nghiêng, không ngủ một mình ở chỗ ngột nếu bạn đang sợ, kể cho người nhà để được lay nhẹ khi cơn kéo dài. Lay nhẹ vai, gọi tên, bật đèn là đủ. Đừng dội nước, đừng đánh. Một số bài còn gắn bóng đè với sổ mơ và hỏi số; cách hỏi ấy không giải thích được vì sao cơ thể bị khoá, bạn có thể xem để biết dân gian từng chép gì ở bài bị bóng đè trong sổ mơ, rồi quay lại với giấc ngủ. Các mẹo giảm cơn được gom thêm ở bài cách chống bóng đè.

Cách trị bóng đè theo y học

Y học không có một viên thuốc riêng cho một cơn bóng đè lúc trưa của người khoẻ. Cách trị theo y học trước hết là bỏ các yếu tố làm REM đến lệch giờ. Ngủ đêm đủ và đều, kể cả cuối tuần. Nếu cần ngủ trưa, giới hạn khoảng 15 đến 20 phút, đặt chuông, nằm nghiêng hoặc ngả nhẹ chứ không gục sấp mặt xuống tay. Tránh rượu, thuốc an thần không có chỉ định, và bữa trưa quá nặng ngay trước giờ ngủ. Buổi tối bớt cà phê nếu bạn đang phải bù bằng giấc trưa quá sâu.

Trong cơn, đừng cố giãy cả người. Hãy chú ý một cử động rất nhỏ: cử động ngón tay, ngón chân, hoặc lưỡi. Nhiều người thoát cơn khi một nhóm cơ nhỏ “vỡ” được lệnh khoá, phần còn lại kéo theo. Thở theo nhịp bạn còn cảm nhận được, nhắc mình rằng cơn đã từng hết. Khi cử động được, ngồi dậy, bật đèn, uống nước, đừng nhắm mắt lại ngay trên cùng một tư thế nếu tim còn đập nhanh. Tập thư giãn trước giờ ngủ trưa chỉ có ích khi bạn không biến nó thành một nghi thức sợ hãi.

Bác sĩ cân nhắc thuốc hoặc đo đa ký giấc ngủ khi cơn dày, khi bạn buồn ngủ không cưỡng được ban ngày, khi có mềm cơ lúc cười, hoặc khi người ở cùng kể bạn ngáy và ngừng thở. Đó là việc của phòng khám. Tự mua thuốc ngủ để “đè” cơn đè có thể làm giấc ngủ rối thêm. Với học sinh, hãy bắt đầu từ giờ ngủ đêm và từ cách nhà trường cho các em nghỉ trưa, trước khi nghĩ đến thuốc.

Nên làm gì sau một cơn bóng đè lúc ngủ trưa?

• Ngồi dậy hẳn, đổi tư thế, uống nước. Nhắc lại rằng bạn đã cử động được.
• Đếm ngược các yếu tố hôm đó: nợ ngủ, nằm ngửa, rượu, giấc trưa quá dài, chỗ ngột.
• Nếu chỉ thỉnh thoảng và bạn vẫn khoẻ sau đó, không cần khám gấp. Sửa giờ ngủ là đủ với nhiều người.
• Nếu thường xuyên, nếu bạn sợ đến mức tránh ngủ, hoặc nếu ban ngày buồn ngủ bất thường, hãy đặt lịch bác sĩ.
• Yếu liệt, nói đớ, đau ngực còn lại sau khi đã tỉnh hẳn thì đi cấp cứu, không chờ xem có phải bóng đè không.
• Đừng chi tiền cúng vì một cơn ở văn phòng. Cơ chế đã có tên, và nó không cần lễ.